Van ontmenselijking naar verzet

14 min leestijd
‘Voorbeeld structuur van de huidige Marronsamenlevingen’ (schema met de Lo’s, waaronder de Lebimusu Lo) · bestand: foto-4-structuur-marronsamenlevingen.png

AFLEVERING 2 VAN 10

In de vorige aflevering schreef Andre Mosis dat wie over de vredestraktaten oordeelt, eerst de geschiedenis moet kennen die eraan voorafging. Die geschiedenis begint hij nu te vertellen. Hij beschrijft de plantocratie als een systeem van geweld en verdeeldheid, het ontsnappen als bewuste daad van verzet en de opbouw van zelfstandige gemeenschappen in het binnenland. Ook licht hij zijn woordkeuze toe, want taal is volgens hem nooit neutraal.

Door André Mosis

Van ontmenselijking naar verzet

Van ontmenselijking naar verzet is zowel een beschrijving van een historisch proces als een oproep tot bewustwording. Het herinnert ons eraan dat vrijheid niet vanzelfsprekend is en dat de geschiedenis van onderdrukte gemeenschappen niet uitsluitend mag worden verteld vanuit het perspectief van degenen die de macht in handen hadden.

In aansluiting op mijn beschouwing over het historisch bewustzijn en de betekenis van de vredestraktaten tussen de koloniale overheid en de Marrons, benader ik de geschiedenis van de onderdrukking in Suriname vanuit het historische en maatschappelijke perspectief van de plantocratie. Daarmee doel ik op een maatschappelijk, economisch en politiek systeem waarin plantage-eigenaren en andere invloedrijke plantagehouders een dominante positie innamen en in belangrijke mate de economische, politieke en sociale verhoudingen bepaalden. Daarbij sta ik stil bij de wijze waarop koloniale machtsstructuren de vrijheid en menselijke waardigheid van Afrikanen aantastten en hoe deze structuren ook van invloed waren op de taal waarmee deze geschiedenis wordt beschreven, geïnterpreteerd en doorgegeven.

Ik ben mij ervan bewust dat taal niet neutraal is. Woorden dragen historische betekenissen met zich mee en kunnen, bewust of onbewust, bestaande machtsverhoudingen blijven weerspiegelen. Daarom kies ik ervoor om bepaalde gangbare koloniale termen kritisch te heroverwegen en waar mogelijk alternatieve begrippen te gebruiken die naar mijn oordeel beter recht doen aan de historische werkelijkheid en de ervaringen van onze voorouders. Zo spreek ik van de trans-Atlantische mensenhandel in plaats van de trans-Atlantische slavenhandel, van ontsnappen in plaats van vluchten, van nazaten van gedeporteerde Afrikanen in plaats van nazaten van tot slaaf gemaakte Afrikanen, en van de plantocratie en het koloniale systeem wanneer ik de structuren van onderdrukking bespreek.

Deze terminologische keuzes zijn voor mij meer dan een kwestie van woordgebruik. Ze maken deel uit van een bredere zoektocht naar historisch bewustzijn: het vermogen om het verleden kritisch te onderzoeken, de mechanismen van onderdrukking te herkennen en de ervaringen, menselijke waardigheid en handelingskracht van onze voorouders centraal te stellen. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag wat er in het verleden is gebeurd, maar ook om de manier waarop we die gebeurtenissen interpreteren en welke betekenis we eraan toekennen in het heden.

De geschiedenis van de plantocratie in Suriname is nauw verbonden met structureel geweld, uitbuiting en ontmenselijking. Afrikanen die onder dwang naar Suriname werden gedeporteerd, werden van hun vrijheid beroofd en gedwongen om onder vaak erbarmelijke omstandigheden op plantages te werken. Hun arbeidskracht werd uitgebuit, hun bewegingsvrijheid werd beperkt en hun menselijke waardigheid werd stelselmatig geschonden.

Binnen dit koloniale systeem waren geweld en terreur belangrijke instrumenten om de bestaande machtsverhoudingen in stand te houden. Openbare lijfstraffen zoals de Spaanse bok en andere vormen van bestraffing werden ingezet om gehoorzaamheid af te dwingen en anderen af te schrikken. Ook werden mensen die zelf onderdrukt werden soms gedwongen om straffen tegen hun lotgenoten uit te voeren.

Het koloniale gezag wilde hiermee niet alleen gehoorzaamheid afdwingen, maar ook angst aanwakkeren, verdeeldheid zaaien en ervoor zorgen dat mensen elkaar onderling in de gaten hielden.

▣ FOTO 2 – Bijschrift: Spaanse bok · bestand: foto-2-spaanse-bok.jpg

Het is belangrijk om deze praktijken niet uitsluitend als afzonderlijke wreedheden te beschouwen. Ze maakten deel uit van een breder systeem waarin economische belangen, politieke macht en raciale hiërarchieën nauw met elkaar verweven waren. De plantocratie was immers niet alleen een economisch model dat gericht was op de productie en winstgevendheid van plantages, maar ook een maatschappelijke machtsstructuur die steunde op de ontzegging van vrijheid, de uitbuiting van menselijke arbeidskracht en de systematische ondergeschiktheid van Afrikanen.

Om de overgang van ontmenselijking naar verzet te begrijpen, moeten we daarom niet alleen kijken naar de gewelddadige middelen waarmee de koloniale machthebbers hun gezag handhaafden, maar ook naar de manieren waarop Afrikanen zich tegen dit systeem verzetten en hun vrijheid opeisten. Vanuit dat perspectief krijgt ook de geschiedenis van de Marrons een bijzondere betekenis. Hun verzet was niet slechts een reactie op individuele vormen van mishandeling, maar maakte deel uit van een bredere strijd tegen een koloniaal systeem dat hun vrijheid en menselijke waardigheid ontkende. Hun antwoord op de plantocratie was du anga du, ná wisi, een uitdrukking die betekent: met gelijke munt terugbetalen. Hiermee gaven zij uitdrukking aan hun verzet tegen de onderdrukking en het onrecht dat hun door het koloniale systeem werd aangedaan.

Ontsnappen als daad van verzet

Toch slaagde de plantocratie er niet in de wil tot vrijheid volledig te breken. Ondanks de zware straffen, de voortdurende dreiging van geweld en de grote gevaren die aan ontsnapping verbonden waren, besloten moedige Afrikanen de plantages planmatig te verlaten en hun vrijheid elders te zoeken. Ontsnappen was daarmee niet slechts een poging om aan lichamelijke bestraffing te ontkomen, maar kon ook een bewuste daad van verzet zijn tegen een systeem dat mensen reduceerde tot gedwongen arbeidskrachten en hun het recht op zelfbeschikking ontnam.

De keuze om te ontsnappen bracht echter enorme risico’s met zich mee. Het Surinaamse binnenland bestond uit moeilijk toegankelijke gebieden met uitgestrekte bossen, rivieren en moerassen. De mogelijkheden om te overleven werden bovendien beperkt door honger, uitputting, ziekten en tal van andere gevaren. Wie de plantages ontsnapte, moest niet alleen zien te overleven, maar ook manieren vinden om voedsel te verkrijgen, onderdak te organiseren en zichzelf en anderen tegen gevaar te beschermen. Daarmee bewezen zij dat de macht van de plantocratie niet absoluut was. Hun verzet maakte duidelijk dat het verlangen naar vrijheid sterker kon zijn dan de angst voor bestraffing en dat het koloniale systeem, ondanks zijn militaire en economische macht, niet in staat was de menselijke drang naar zelfstandigheid volledig te onderdrukken.

Van ontsnapping naar gemeenschapsvorming

De betekenis van deze geschiedenis reikt veel verder dan het individuele verzet tegen onderdrukking. De gemeenschappen die zich in het Surinaamse binnenland ontwikkelden, vormden de grondslag voor de Marronculturen die tot op de dag van vandaag een wezenlijk onderdeel uitmaken van de Surinaamse samenleving. De Marrons slaagden erin zelfstandige gemeenschappen op te bouwen, met een eigen geschiedenis, identiteit en sterke culturele continuïteit. Zij ontwikkelden eigen bestuursvormen, eigen talen, opvoedingssysteem, organiseerden hun maatschappelijke leven en zorgden ervoor dat hun religieuze, spirituele en culturele tradities van generatie op generatie werden doorgegeven.

Deze gemeenschapsvorming getuigt van een buitengewoon organisatievermogen, een groot aanpassingsvermogen en een onwrikbare vastberadenheid om als vrije mensen te leven. Zij laat zien dat het verzet van de Marrons niet uitsluitend gericht was op het ontsnappen en afwijzen van onderdrukking, maar ook op het opbouwen, beschermen en in stand houden van alternatieve samenlevingsvormen. Binnen deze gemeenschappen kregen eigen waarden, tradities, normen en gezagsstructuren de ruimte om zich te ontwikkelen en voort te bestaan, buiten de directe controle van de koloniale overheid. De groei en ontwikkeling van de Marrongemeenschappen zijn bovendien van grote demografische en maatschappelijke betekenis.

Rond de negentiende eeuw werd het aantal Marrons geschat op ongeveer tien procent van de totale Afrikaanse bevolking in Suriname. Vandaag de dag vormen zij een van de snelst groeiende bevolkingsgroepen van het land. Met ruim 22 procent van de totale Surinaamse bevolking behoren zij, na de Hindoestanen, tot de grootste bevolkingsgroepen van Suriname.

▣ FOTO 3 – ‘De Marrons in verhouding met de rest in Suriname’ (feiten en bevolkingscijfers) · bestand: foto-3-marrons-bevolkingsgroepen-suriname.png

Een bijzonder betekenisvol aspect van hun geschiedenis is het behoud van hun Afrikaanse culturele en genetische erfgoed. Ondanks eeuwen van onderdrukking, vervolging, ontberingen en gedwongen aanpassing hebben de Marrons een sterke verbondenheid met hun Afrikaanse voorouders weten te behouden. Een internationale vergelijkend onderzoek (gepubliceerd in The American Journal of Human Genetics – 2 november 2017) toont aan dat Marron-gemeenschappen in Suriname en Frans-Guyana ongeveer 98% van hun Afrikaanse genetische erfenis hebben bewaard.

Dit alles onderstreept dat de strijd van de Marrons niet alleen een strijd was om te ontsnappen aan lichamelijke en geestelijke onderdrukking, maar bovenal een strijd om vrijheid, zelfbeschikking, identiteit en menswaardigheid. Hun grootste historische verdienste ligt niet alleen in het verzet tegen een onderdrukkend koloniaal systeem, maar ook in hun vermogen om, vanuit de omstandigheden van onvrijheid, zelfstandige gemeenschappen op te bouwen waarin hun Afrikaanse culturele erfgoed kon voortleven. Daarmee hebben zij een blijvende en onmisbare bijdrage geleverd aan de culturele, historische en maatschappelijke identiteit van Suriname.

Daarom verdient de geschiedenis van de Marrons een benadering die verder gaat dan het verhaal van ontsnapping alleen. Het is eveneens een geschiedenis van politieke en maatschappelijke organisatie, culturele veerkracht en het streven naar vrijheid en zelfstandigheid. Vanuit dit perspectief krijgen ook de vredestraktaten tussen de Marrons en de koloniale overheid een bijzondere betekenis. Zij vormden een belangrijke erkenning van de positie die de Marrons door hun verzet en hun vermogen tot organisatie hadden verworven.

De vredestraktaten moeten dan ook worden beschouwd tegen de achtergrond van de langdurige strijd die eraan voorafging. Ze kwamen niet zomaar tot stand, maar waren het resultaat van complexe machtsverhoudingen, gewapend verzet en onderhandelingen tussen partijen met uiteenlopende belangen. Voor de Marrons vertegenwoordigden deze overeenkomsten belangrijke verworvenheden in hun streven naar vrijheid, veiligheid en het behoud van hun gemeenschappen. De historische betekenis ervan kan daarom niet los worden gezien van de strijd die zij hadden geleverd om zich aan de macht van de plantocratie te onttrekken.

Voor mij betekent het bestuderen van deze geschiedenis dat ik verder moet kijken dan de traditionele beschrijvingen van het koloniale verleden. Wij, nazaten van Afrikaanse voorouders, moeten ons afvragen welke perspectieven in historische verhalen centraal staan, welke ervaringen onderbelicht blijven en in hoeverre het gebruikte taalgebruik nog altijd de denkbeelden en machtsverhoudingen van het koloniale systeem weerspiegelt.

Een kritisch historisch bewustzijn vereist dat we niet alleen onderzoeken wat er in het verleden is gebeurd, maar ook aandacht besteden aan de manier waarop dat verleden wordt geïnterpreteerd en doorgegeven. Daarbij moeten we ruimte maken voor perspectieven die lange tijd ondergeschikt zijn gebleven aan de verhalen van koloniale machthebbers en hun vertegenwoordigers.

De geschiedenis van onze Afrikaanse voorouders mag niet worden gereduceerd tot een verhaal waarin zij uitsluitend als slachtoffers verschijnen. Hun leed moet worden erkend, maar evenzeer hun moed, hun verzet, hun vermogen tot gemeenschapsvorming en hun bijdrage aan het behoud en de ontwikkeling van eigen culturele identiteiten. Juist door deze verschillende aspecten in samenhang te bestuderen, ontstaat een vollediger beeld van de historische werkelijkheid.

FOTO – ‘Voorbeeld structuur van de huidige Marronsamenlevingen’ (schema met de Lo’s, waaronder de Lebimusu Lo)

Volgende aflevering (3/10): Wat zit er in een naam? Het woord Marron

Deel dit artikel