AFLEVERING 6 VAN 10
Bij de onafhankelijkheid in 1975 kwamen de vredestraktaten niet in de grondwet. In deze aflevering beschrijft Mosis wat daarna gebeurde. Het Decreet Beginselen Grondbeleid van 1982 erkende rechten, maar alleen ‘tenzij het algemeen belang zich hiertegen verzet’. En in de periode na de staatsgreep van 25 februari 1980 werden de traktaten weggezet als verouderd. Zijn conclusie: erkenning op papier is iets anders dan bescherming in de praktijk.
Door André Mosis
Het Decreet Beginselen Grondbeleid van 1982: bescherming met een voorbehoud
Een ander belangrijk voorbeeld is het Decreet Beginselen Grondbeleid uit 1982. Daarin werd het volgende bepaald:
‘Bij het toewijzen van domeingrond worden de rechten van in stamverband levende Marrons en Inheemse volkeren op hun dorpen, nederzettingen en landbouwgronden gerespecteerd, tenzij het algemeen belang zich hiertegen verzet.’
In het decreet werd het algemene belang bovendien verbonden met de uitvoering van projecten die deel uitmaakten van een goedgekeurd ontwikkelingsplan.
Op het eerste gezicht lijkt deze bepaling een erkenning van de rechten van Marrons en Inheemse volken. De overheid verklaarde immers dat rekening moest worden gehouden met hun dorpen, nederzettingen en landbouwgronden.
Maar juist het voorbehoud over het algemeen belang vraagt om kritische aandacht.
Wie bepaalt wat het algemeen belang is? En wie draagt de gevolgen wanneer de overheid dat belang zwaarder laat wegen dan de rechten van een traditionele gemeenschap?
Wanneer een overheid zelf bepaalt welke projecten noodzakelijk zijn voor de nationale ontwikkeling, terwijl de betrokken gemeenschappen onvoldoende zeggenschap hebben over hun traditionele leefgebied, ontstaat het risico dat hun belangen ondergeschikt worden gemaakt aan economische of politieke doelstellingen.
Daarbij is ook de formulering van de bepaling van belang. Het decreet noemt dorpen, nederzettingen en landbouwgronden, maar spreekt niet in dezelfde bewoordingen over de erkenning van het volledige traditionele territorium als collectief leefgebied.
Dat onderscheid is wezenlijk. Het territorium van een gemeenschap kan veel meer omvatten dan de plaatsen waar huizen staan of landbouw wordt bedreven. Het kan ook bossen, jachtgebieden, visvijvers, waterwegen, begraafplaatsen en andere plaatsen met een culturele, sociale of religieuze betekenis omvatten.
Wie uitsluitend afzonderlijke nederzettingen en landbouwgronden beschermt, loopt het risico de bredere relatie tussen een gemeenschap en haar traditionele territorium onvoldoende te erkennen.
Daarom moet niet alleen worden gekeken naar de beschermende woorden in het decreet, maar ook naar de beperkingen die erin zijn opgenomen en naar de wijze waarop deze in de praktijk werden toegepast.
Het begrip algemeen belang mag geen onbeperkte bevoegdheid worden waarmee collectieve rechten terzijde kunnen worden geschoven. Het moet zorgvuldig worden geïnterpreteerd, met respect voor de rechtspositie, de participatie en de fundamentele belangen van de betrokken gemeenschappen.
De periode na 25 februari 1980: gezag tegenover historische rechten
Ook tijdens de periode die volgde op 25 februari 1980 kwam de verhouding tussen het staatsgezag en de historische positie van de Marrons onder druk te staan.
Tijdens een inleiding over de behandeling van strafzaken in het binnenland stelde auditeur-militair Ramon de Freitas volgens de aangehaalde weergave dat de vredestraktaten waaraan de zogenoemde Bosnegers hun autonomie ontleenden, nooit waren vernietigd of ingetrokken.
Tegelijkertijd vergeleek hij de vredestraktaten met apartheidsverdragen, noemde hij ze ‘verouderd’ en achterhaald en stelde hij dat zij ten onrechte tot stand waren gekomen. Ook zou hij hebben betoogd dat de Marrons zich moesten onderwerpen aan het nieuwe gezag dat na 25 februari 1980 was ontstaan.
Deze uitspraken illustreren een fundamentele tegenstelling in de manier waarop de verhouding tussen de staat en de Marrongemeenschappen kon worden benaderd.
Enerzijds werd erkend dat de historische vredestraktaten niet formeel waren ingetrokken. Anderzijds werd de betekenis ervan ter discussie gesteld en werd de nadruk gelegd op de onderwerping aan het nieuwe staatsgezag.
Daarmee kwam een belangrijke vraag naar voren: in hoeverre kan een nieuwe politieke machthebber verlangen dat gemeenschappen zich aan zijn gezag onderwerpen zonder voldoende rekening te houden met hun historische positie en de afspraken die eerder met hen zijn gemaakt?
De onafhankelijkheid en de daaropvolgende politieke veranderingen gaven de staat een eigen constitutionele en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Zij betekenden echter niet automatisch dat historische afspraken hun betekenis verloren of dat collectieve rechten zonder meer terzijde konden worden geschoven.
De militaire en dwingende taal die destijds werd gebruikt, is daarom van belang bij de bredere vraag hoe de overheid met de Marrons is omgegaan. Wanneer een conflict vooral wordt bekeken vanuit het perspectief van gehoorzaamheid en onderwerping, bestaat het risico dat andere belangrijke aspecten van de geschiedenis onderbelicht blijven. Denk daarbij aan de onderhandelingen tussen de overheid en de Marrons, hun streven naar zelfbestuur en hun collectieve rechten. Voor een zorgvuldige historische beoordeling is het belangrijk om de precieze uitspraken, de context waarin ze zijn gedaan en de juridische argumenten waarop ze waren gebaseerd, grondig te onderzoeken.
De bredere les blijft echter dat staatsgezag en historische rechten niet automatisch tegenover elkaar hoeven te staan. Een rechtvaardige staat moet beide serieus nemen en in onderlinge samenhang beoordelen.
Erkenning zonder daadwerkelijke bescherming?
Wanneer we de genoemde historische momenten naast elkaar leggen, ontstaat een patroon dat nader onderzoek verdient.
- In 1917 werd gesproken over integratie van de Marrons in de Surinaamse samenleving.
- In 1934 werd aandacht besteed aan hun lokale bestuursstructuren.
- Tijdens de onafhankelijkheid in 1975 werd gedebatteerd over de juridische betekenis van de vredestraktaten.
- In 1982 werden bepaalde rechten op dorpen, nederzettingen en landbouwgronden erkend, maar met een voorbehoud voor het algemeen belang.
- Tijdens de periode na 25 februari 1980 werd de verhouding tussen de vredestraktaten en het nieuwe staatsgezag opnieuw ter discussie gesteld.
Deze momenten laten zien dat de positie van de Marrongemeenschappen herhaaldelijk onderwerp van bestuurlijke en politieke discussie is geweest. De centrale kwestie is echter niet alleen of hun bestaan en hun traditionele structuren werden erkend. Het gaat er ook om in hoeverre die erkenning werd vertaald in daadwerkelijke bescherming van hun collectieve rechten.
Het is daarom van belang om onderscheid te maken tussen drie zaken:
- Erkenning van de gemeenschap: het aanvaarden dat Marrons en Inheemse volken eigen culturele, sociale en bestuurlijke structuren hebben.
- Erkenning van historische afspraken: het serieus nemen van de betekenis en de juridische gevolgen van de vredestraktaten.
- Bescherming van territoriale rechten: het daadwerkelijk waarborgen van de collectieve rechten op het traditionele leefgebied, met inbegrip van de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op besluiten die dat gebied raken.
Deze drie elementen hangen met elkaar samen, maar zijn niet hetzelfde. Erkenning op papier is onvoldoende wanneer een gemeenschap in de praktijk geen effectieve bescherming geniet.
Het is dan ook gerechtvaardigd om kritisch te onderzoeken of opeenvolgende regeringen hun verantwoordelijkheden voldoende hebben nagekomen. Daarbij moet de beoordeling worden gebaseerd op concrete wetgeving, beleidsbesluiten, parlementaire stukken, rechterlijke uitspraken en de feitelijke gevolgen voor de betrokken gemeenschappen.
Bewustwording vraagt niet om ongefundeerde beschuldigingen, maar om een grondige analyse van de kloof tussen officiële erkenning en praktische uitvoering.
Bewustwording: grond is meer dan bezit
Om de betekenis van deze geschiedenis werkelijk te begrijpen, moeten we verder kijken dan de juridische formuleringen.
Voor Marrongemeenschappen is het traditionele territorium niet uitsluitend een stuk grond dat economische waarde vertegenwoordigt. Het is verbonden met de geschiedenis van hun voorouders, de ontwikkeling van hun gemeenschappen, de overdracht van kennis, hun spirituele tradities en hun toekomst als volk.
Het territorium vormt de ruimte waarin gemeenschappen hun sociale en culturele leven voortzetten. Het omvat plaatsen waar voedsel wordt verbouwd, waar mensen jagen en vissen, waar kinderen leren over hun omgeving en waar herinneringen aan eerdere generaties worden bewaard.
Wanneer de overheid zulke territoria uitsluitend benadert als domeingrond die volgens economische of bestuurlijke prioriteiten kan worden toegewezen, ontstaat een fundamenteel verschil in perspectief.
Voor de staat kan grond een bestuurlijk of economisch object zijn. Voor de Marron- en Inheemse gemeenschap kan hetzelfde gebied de basis vormen van haar collectieve bestaan.
Dat verschil mag niet worden genegeerd. Het vraagt om een benadering waarin traditionele rechten, participatie, rechtszekerheid en de culturele betekenis van het territorium serieus worden genomen.
Volgende aflevering (7/10): Het Saamaka-vonnis van 2007