Afrikaanse en Caraïbische landen hebben tijdens een topconferentie in de Ghanese hoofdstad Accra opgeroepen tot formele excuses en herstelbetalingen door landen die historisch profiteerden van de trans-Atlantische slavenhandel.
De oproep vormt het sluitstuk van een driedaagse conferentie die door president John Dramani Mahama werd geopend en gericht was op het verder brengen van de mondiale reparatoire-rechtvaardigheidsagenda. De bijeenkomst volgt op een baanbrekende VN-resolutie van maart dit jaar, waarin de trans-Atlantische slavenhandel werd erkend als “de zwaarste misdaad tegen de menselijkheid”, met een oproep aan VN-lidstaten om bij te dragen aan een herstelfonds.
Tussen de 15e en 19e eeuw werden naar schatting 12 tot 15 miljoen Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen gevangengenomen en verhandeld naar Amerika om als slaaf te werken.
Een plan in 19 punten
Aan het einde van de zogeheten “Next Steps”-conferentie in Accra werd een herstelplan met 19 punten aangenomen. Het plan roept op tot omvangrijke schuldverlichting, de teruggave van geroofd cultureel erfgoed, en de oprichting van een mondiaal herstelfonds — al werd er geen specifiek bedrag genoemd. Ook wordt aandacht gevraagd voor de onevenredige impact die de slavernij had op Afrikaanse vrouwen en meisjes.
De conferentieleiders riepen landen die historisch betrokken waren bij de slavenhandel op om hun volledige, formele en onvoorwaardelijke excuses aan te bieden als fundamentele stap richting verzoening, vertrouwen en reparatoire rechtvaardigheid.
President Mahama sprak de afgevaardigden toe met de woorden: “Geschiedenis vraagt ons niet om schuld te erven, maar om verantwoordelijkheid te erven.”
Naast de excuses en het 19-puntenplan kondigde Mahama ook de oprichting aan van drie internationale comités om de mondiale agenda voor reparatoire rechtvaardigheid verder te brengen: een Wereldwijd Adviespanel voor Reparatoire Rechtvaardigheid, een Expertpanel voor de Teruggave van Culturele Artefacten, en een Wereldwijd Juridisch Panel voor Reparatoire Rechtvaardigheid.
Internationale reacties
De Franse president Emmanuel Macron sprak de conferentie virtueel toe en erkende dat tot slaaf gemaakte mensen “ontmenselijkt en als koopwaar behandeld” werden. Tegelijkertijd waarschuwde hij ervoor herstelbetalingen niet te herleiden tot louter financiële compensatie, en noemde dit geen “cheque die wordt uitgeschreven om het verhaal af te sluiten”.
Frankrijk kondigde daarnaast plannen aan voor een gezamenlijke Ghanees-Franse Wetenschappelijke Commissie over Slavernij, gevestigd in Accra.
De stemming over de VN-resolutie vond in maart plaats: 123 landen stemden voor, terwijl de Verenigde Staten, Israël en Argentinië tegenstemden. 52 landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk en EU-lidstaten, onthielden zich van stemming. Resoluties van de Algemene Vergadering van de VN zijn, anders dan resoluties van de Veiligheidsraad, niet juridisch bindend.
Het Verenigd Koninkrijk wijst oproepen tot herstelbetalingen al langer van de hand, met als argument dat hedendaagse instituties niet verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor misdaden uit het verleden. VN-ambassadeur James Kariuki stelde destijds dat geen enkele reeks gruweldaden als belangrijker of minder belangrijk beschouwd zou moeten worden dan een andere.
De Amerikaanse VN-ambassadeur sloot zich hierbij aan en stelde dat de VS geen juridisch recht op herstelbetalingen erkent voor historisch onrecht dat destijds niet illegaal was volgens internationaal recht.
Vervolgstappen
De conferentie maakt deel uit van een breder traject: de Afrikaanse Unie is dit jaar het zogeheten Decennium van Gerechtigheid voor Afrikanen en mensen van Afrikaanse afkomst door middel van reparaties gestart, dat loopt van 2026 tot 2036. Daarmee lijkt de discussie over herstelbetalingen voorlopig hoog op de internationale agenda te blijven staan, ook al blijft de kloof tussen voor- en tegenstanders vooralsnog groot.
