De Redi Musu en de veertiende Lo

13 min leestijd

AFLEVERING 9 VAN 10

Door André Mosis

In de vorige aflevering liet Mosis zien dat de verhalen over Boni en de Okanisi elkaar tegenspreken. Hij gaat verder met de vraag of je ‘de Okanisi’ wel als één groep kunt beoordelen, en wat het verschil is tussen verraad en een ingewikkeld conflict. Daarna komt een tweede beladen geschiedenis aan bod: die van de Redi Musu, het Korps Zwarte Jagers. Daarbij hoort een opmerkelijke overlevering over overlopers die uiteindelijk de veertiende Lo van de Okanisi zouden vormen.

De interne diversiteit van de Okanisi-gemeenschap

Bij het bespreken van deze geschiedenis is het eveneens belangrijk rekening te houden met de interne samenstelling en diversiteit van de Okanisi-gemeenschap. In de periode waarin Boni actief was, bestond de Okanisi volgens de overgeleverde indeling uit de Bilo Okanisi en de Opu Okanisi.

Tegenwoordig worden binnen de Okanisi-gemeenschap de volgende groepen onderscheiden: Bilo Okanisi, Opu Okanisi, Lawa Okanisi, Fuudu-ini Okanisi, Pakila Kiiki Okanisi, Kotika Okanisi, Kawina Okanisi, Saakiiki Okanisi, Foto Okanisi en Diaspora Okanisi.

Deze indeling onderstreept dat de Okanisi geen volledig homogene gemeenschap vormen. Binnen de gemeenschap kunnen verschillende historische ervaringen, belangen, opvattingen en overleveringen bestaan. Daarom is het niet vanzelfsprekend om het handelen van bepaalde personen of groepen zonder meer toe te schrijven aan de gehele Okanisi-gemeenschap. Een historisch verantwoord oordeel vereist dat ook deze interne verschillen worden onderzocht en erkend.

Verraad of een complex historisch conflict?

De overleveringen over Boni en de Okanisi roepen een wezenlijke vraag op: wanneer iemand wordt gedood of uitgeschakeld na een conflict binnen of tussen gemeenschappen, is het dan vanzelfsprekend juist om die gebeurtenis als verraad te omschrijven?

Het antwoord hangt mede af van de historische context, de onderlinge afspraken, de aard van het conflict en de omstandigheden waarin de betrokkenen handelden.

Wanneer we uitsluitend uitgaan van de voorstelling dat Boni een vrijheidsstrijder was die door de Okanisi werd verraden, bestaat het risico dat belangrijke aspecten van de geschiedenis buiten beschouwing blijven. De eerdere gastvrijheid, de wederzijdse verplichtingen, de mogelijke schending van afspraken, de interne conflicten en de politieke druk waaronder de betrokken gemeenschappen leefden, verdienen allemaal aandacht. Misschien is het begrip verraad in deze situatie te beperkt om de volledige historische werkelijkheid te beschrijven. Het kan de aandacht afleiden van de complexiteit van de onderlinge verhoudingen en de verschillende verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. Dat betekent niet dat het handelen van de betrokken personen niet kritisch mag worden onderzocht. Integendeel: juist door de verschillende perspectieven serieus te nemen, ontstaat ruimte voor een dieper en evenwichtiger historisch inzicht.

Historische bewustwording als verantwoordelijkheid voor volgende generaties

De geschiedenis van Boni en de Okanisi laat zien hoe belangrijk het is om historische gebeurtenissen niet uitsluitend vanuit één perspectief te benaderen. Heldenverering en veroordeling kunnen beide een genuanceerd begrip van het verleden in de weg staan wanneer zij kritische vragen en onderzoek vervangen.

Voor de huidige en toekomstige generaties is het van belang dat de geschiedenis van de Marrongemeenschappen wordt bestudeerd en doorgegeven met respect voor de orale tradities, maar ook met aandacht voor historische bronnenkritiek en wetenschappelijke zorgvuldigheid. Het erkennen van de complexiteit van het verleden betekent niet dat we historische verantwoordelijkheden moeten ontlopen of onrecht moeten relativeren. Het betekent dat we recht willen doen aan de omstandigheden waarin mensen leefden en de keuzes die zij onder moeilijke omstandigheden maakten. De geschiedenis behoort niet het exclusieve bezit te zijn van één gemeenschap, één familie of één historische vertelling. Zij vraagt om openheid, dialoog, kritisch onderzoek en de bereidheid om ook verhalen te horen die niet overeenkomen met wat we gewend zijn te geloven.

Historische bewustwording betekent niet dat we het verleden moeten veroordelen met de maatstaven van vandaag, maar dat we het met kennis, kritische reflectie en respect voor de betrokken gemeenschappen proberen te begrijpen. Pas wanneer we bereid zijn verschillende perspectieven naast elkaar te leggen, kunnen we voorkomen dat historische beschuldigingen generaties lang blijven voortbestaan zonder dat de volledige werkelijkheid ooit is onderzocht.

De Redi Musu: collaboratie, dwang en overleving

Een vergelijkbaar vraagstuk doet zich voor bij de geschiedenis van de Redi Musu, ook bekend als de Redi Moesoe of het Korps Zwarte Jagers (opgericht 15 juli 1772 door de koloniale overheid). Dit korps werd door de koloniale overheid ingezet bij de bestrijding van Marrons en bij militaire operaties tegen groepen die zich aan de koloniale overheersing onttrokken. De benaming Redi Musu, letterlijk verwijzend naar de rode mutsen die met deze strijders worden geassocieerd, is in bepaalde sociale en culturele contexten een beladen begrip geworden. De term kan worden gebruikt als historische aanduiding, maar ook als verrader en beschuldiging of scheldwoord.

Om de geschiedenis van dit korps te begrijpen, moeten we onderzoeken wie deze strijders waren, hoe zij in het korps terechtkwamen, welke omstandigheden hun dienst bepaalden en welke mogelijkheden zij hadden om opdrachten te weigeren. Het korps bestond voornamelijk uit zwarte strijders en mulatten die aan koloniale zijde werden ingezet. Hun persoonlijke achtergronden en beweegredenen konden uiteenlopen. De omstandigheden waaronder mensen zich bij dergelijke militaire eenheden aansloten, mogen daarom niet zonder nader onderzoek over één kam worden geschoren. Voor sommigen kunnen militaire dienst, vrijmaking, materiële zekerheid of sociale mobiliteit een rol hebben gespeeld. Anderen kunnen onder druk hebben gehandeld of slechts beperkte mogelijkheden hebben gehad om hun positie te veranderen. Ook moet rekening worden gehouden met de manier waarop het koloniale bestuur bestaande verschillen en conflicten gebruikte om zijn macht te behouden.

Door Afrikaanse strijders in te zetten tegen de Marrongemeenschappen, liet de koloniale overheid de strijd tegen het verzet mede voeren door mensen die zelf deel uitmaakten van de bredere Afrikaanse bevolking van Suriname. Dit vormde een van de pijnlijke tegenstellingen van het koloniale systeem: mensen die door dezelfde historische structuren waren getroffen, werden tegenover elkaar geplaatst. Omdat deze Afrikaanse strijders aan de zijde van de witte koloniale machthebbers vochten, werden zij door de Marrons aangeduid als Bakaa-nengee (Blanke negers).

De vraag naar verantwoordelijkheid blijft daarbij belangrijk. Het feit dat iemand onder druk handelde, betekent niet automatisch dat iedere daad daarmee wordt gerechtvaardigd. Maar evenmin is het verantwoord om zonder onderzoek aan te nemen dat iedereen die in koloniale dienst trad, uit vrije wil en uitsluitend uit eigenbelang handelde.

Een historische beoordeling moet daarom ruimte laten voor zowel de omstandigheden die het handelen beïnvloedden als de verantwoordelijkheid voor concrete daden.

De veertiende Lo: een verhaal over terugkeer en integratie

Binnen de Okanisi-gemeenschap bestaat volgens de orale overlevering een verhaal dat een andere kijk biedt op de geschiedenis van de Redi Musu. De Okanisi-samenleving wordt in deze overlevering beschreven als een gemeenschap die oorspronkelijk uit dertien Lo bestond (in de periode 1767 t/m 1804). Een Lo is een unie lineaire afstammingsgroep die een belangrijke rol speelt in de sociale organisatie en de identiteit van de gemeenschap. Volgens het overgeleverde verhaal ondernam een groep strijders uit het Redi Moesoe-korps in 1805 een militaire expeditie in opdracht van de koloniale overheid. Hun missie zou gericht zijn geweest tegen de Boni en de Okanisi.

De groep zou met wapens en militaire middelen zijn uitgerust en naar het gebied van de Okanisi zijn gestuurd. Eenmaal daar zouden de strijders hun opdrachtgevers de rug hebben toegekeerd en zich bij de Okanisi hebben aangesloten, waarbij zij de meegebrachte wapens meenamen. Deze gebeurtenis wordt in de mondelinge overlevering voorgesteld als een ingrijpende keuze: de strijders keerden zich af van de militaire organisatie waarvoor zij hadden gevochten en zochten aansluiting bij een gemeenschap waarmee zij eerder in conflict waren gebracht. Het verhaal krijgt daardoor een bijzondere betekenis. Het gaat niet alleen over een militaire beslissing, maar ook over identiteit, verbondenheid en de mogelijkheid om een eerdere levensloop een andere richting te geven.

Wel moet worden benadrukt dat de precieze historische omstandigheden, de datum en de omvang van deze gebeurtenis nader aan de hand van verschillende bronnen moeten worden onderzocht. De hier beschreven gebeurtenissen behoren in deze vorm tot de overgeleverde geschiedenis en mogen niet zonder aanvullend bewijs als volledig vaststaande feiten worden gepresenteerd.

Van bescherming naar maatschappelijke aanvaarding

Volgens dezelfde orale traditie werden de overlopers niet onmiddellijk als volwaardige leden van de Okanisi-gemeenschap beschouwd. Hun opvang zou zijn begonnen met bescherming en asiel. Daarna volgde een geleidelijk proces van sociale integratie, waarin zij vertrouwd raakten met de normen, waarden, gebruiken en sociale organisatie van de gemeenschap. Om het verblijf bij de Okanisi te bestendigen, werd een sweli-ceremonie georganiseerd, waarbij werd bevestigd dat verraad als zeer ongewenst wordt beschouwd. In het verhaal wordt benadrukt dat volwaardige aanvaarding tijd kostte. Met name de tweede generatie, die binnen de gemeenschap opgroeide en de culturele opvoeding ontving die met de kiya wordt verbonden, zou uiteindelijk als volledig onderdeel van de samenleving zijn erkend. De afstammingsgroep die volgens de overlevering uit deze integratie voortkwam, werd bekend als de veertiende Lo, ook aangeduid als de Lebimusu Lo. Deze benaming verwijst naar de historische associatie met de rode mutsen, maar krijgt binnen het verhaal ook een andere betekenis. Wat aanvankelijk verbonden was met een militaire geschiedenis die binnen de gemeenschap mogelijk wantrouwen opriep, werd uiteindelijk onderdeel van een nieuwe sociale identiteit.

Deze overlevering biedt een belangrijk aanknopingspunt om na te denken over de verhouding tussen afkomst, handelen, herinnering en maatschappelijke aanvaarding. Iemand kan een verleden hebben dat vragen oproept, maar dat verleden hoeft niet noodzakelijk de volledige identiteit van die persoon of diens nakomelingen te bepalen. Evenmin mogen de handelingen van een voorouder automatisch worden toegeschreven aan alle generaties die daarna zijn geboren.

De geschiedenis van de Lebimusu Lo kan, wanneer zij zorgvuldig wordt onderzocht, bijdragen aan een gesprek over de mogelijkheid van herstel, integratie en het opnieuw opbouwen van vertrouwen binnen een gemeenschap.

Daarbij moet wel worden voorkomen dat de morele betekenis van de overlevering wordt gebruikt als vervanging voor onderzoek naar de historische feiten. Juist door de overlevering serieus te nemen en kritisch te bestuderen, kan haar waarde voor het collectieve geheugen beter worden begrepen.

Volgende aflevering (10/10): Voorbij de etiketten

Deel dit artikel