De kunst die de geschiedenisboeken negeerden

Door Marvin Hokstam

Waar gebeurd verhaal: de 14-jarige, vroegrijpe José kwam in de klas ineens met de verbijsterende onthulling dat hij wel heel geïnteresseerd was in kunst van de meesters. Hij begon ineens over Pablo Picasso, wijdde uit over Mondriaan en wist ook nog te vertellen over de Nachtwacht.

De leerkracht was geamuseerd dat deze doorgaans ongeïnteresseerde jongeman toch wel ergens warm van liep, en besloot die interesse verder uit te bouwen met kunst waar het in de traditionele les nooit over gaat. Hij liep naar het digibord en google-de “Rembrandt twee moren.”

Er verscheen een foto van een schilderij van twee mannen van Afrikaanse origine op het beeld, gehuld in wat wel Romeinse kledij lijkt. Rembrandt van Rijn (1606-1669), Nederland’s grootste schilder, maakte deze prent waar je nooit wat over leert in de geschiedenisboeken, in Amsterdam in de 17e eeuw. Het draagt de titel “Twee Moren” en hangt in het Mauritshuis in Den Haag.

"Zwarte mensen als ik kwamen toch pas in de 20ste eeuw naar Nederland?" 

“Ken je dit?” vroeg de leerkracht aan José. De tiener die tot dan toe alleen de traditionele geschiedenisles gekregen had, kende het schilderij niet. Zwarte mensen als hij kwamen toch pas in de 20ste eeuw naar Nederland? Een half uurtje Europese kunstgeschiedenis met een Afro tintje volgde.

Een simpele zoektocht naar “zwarten in Europese kunst”, leverde een waslijst aan resultaten; mensen van Afrikaanse afkomst waren al eeuwen geleden prominent aanwezig in Europa en Europese kunst.

Een tekst door Ulli Fischer in Ons Amsterdam (editie 4, April 2007) vertelt over “nieuw onderzoek dat heeft uitgewezen dat Amsterdam al zeker vanaf begin 17de eeuw zwarte inwoners kende.” Fischer citeert Elmer Kolfin, kunsthistoricus en verbonden aan de Universiteit van Amsterdam: “Het verbijsterende is dat er niet drie, maar ruim twintig werken zijn waarop zwarten staan afgebeeld. Het lijkt erop dat wij daar al die jaren blind voor waren. Soms staan die zwarten in de schaduw, maar soms ook midden in beeld en toch werd het niet gezien.”

De website van het Mauritshuis vertelt over het Rembrandt schilderij “Twee Moren”: “In de 17de eeuw werden Afrikaanse mensen – toen moren genoemd – nauwelijks afgebeeld. En als dat wel gebeurde, dan was dat vooral als bedienden op portretten. Maar Rembrandt schilderde ze als zelfstandig onderwerp. Rembrandt schilderde de mannen in heel dunne lagen verf. Hun hoofden werkte hij gedetailleerd uit, net als de witte omslagdoek, maar veel andere delen duidde hij schetsmatig aan. Waarschijnlijk was Rembrandt vooral geïnteresseerd in de exotische koppen en hoe hij die met een heel beperkt palet kon weergeven.”

Ook de Belgische schilder Peter Paul Rubens “bestudeerde” mensen van Afrikaanse afkomst. Rond 1615 maakte hij een “Studie van het Hoofd van een Zwarte Man” dat vanuit vier gezichtspunten is afgebeeld. Dit prachtige doek is eigendom van het Museum voor Schone Kunsten in Brussel. Het heeft vanaf 1931 in meerdere tentoonstellingen gestaan.

Het lijkt wel dezelfde model die is afgebeeld op een doek van de Belgische schilder Gaspar de Crayer uit de 17e eeuw. Dit doek is te zien bij het Museum van Fijne Kunsten in Gent.

En er zijn nog tientallen andere schilderijen waarop mensen van Afrikaanse origine staan afgebeeld, vaak als “bijfiguren aan de rand van afbeeldingen” en “ook vaak clichématig”. Eén “bijzonder werk” dat genoemd wordt in het Ons Amsterdam artikel, is het “Portret van een Afrikaanse man”, geschilderd door de Haarlemmer Jan Mostaert rond 1520-1530.

Het Rijksmuseum dat dit schilderij in 2005 aankocht, schrijft erover “Dit is het enig bekende portret van een zwarte man in de vroege Europese schilderkunst. Misschien was hij in dienst aan het hof van keizer Karel V in Brussel. Die had namelijk een zwarte boogschutter – Christophle le More – onder zijn lijfwachten. Het Maria-insigne op de muts herinnert aan een pelgrimstocht naar Halle (Brabant), een favoriet pelgrimsoord van het Brusselse hof.”

Leergierige José werd muisstil in de les; hetgeen niet vaak voorkwam. Bij een uitgebreid artikel dat tijdens het googlen voorbijkwam, over de Black is Beautiful expo in de Nieuwe Kerk, wenste hij dat hij een tijdmachine had om het alsnog te kunnen bezoeken in 2008.

Black is Beautiful toonde onder andere de bijzondere olieverfstudie van Rubens, de intieme tekeningen van Rembrandt, schilderijen van Jordaens, Mostaert, Breitner, Jan Sluijters, Karel Appel en Marlene Dumas, maar ook prachtig verluchte manuscripten uit de late middeleeuwen zoals het beroemde Van Maerlant-handschrift.

José was niet de enige die een tijdmachine wenste … 

Het Rijksmuseum Amsterdam, meestal Rijksmuseum genoemd, is het grootste en belangrijkste rijksmuseum van Nederland. Adres: Museumstraat 1, 1071 XX Amsterdam
Het Stedelijk Museum is een museum voor klassiek moderne en hedendaagse kunst, opgericht in 1874. Sinds 1895 is het gevestigd aan de Paulus Potterstraat, aangrenzend aan het Museumplein, in Amsterdam-Zuid. Adres: Museumplein 10, 1071 DJ Amsterdam
Het Mauritshuis huisvest het Koninklijk Kabinet van schilderijen en is een museum in Den Haag met voornamelijk schilderijen uit de Gouden Eeuw. Er hangen ook enkele topwerken uit de 18e eeuw. Adres: Plein 29, 2511 CS Den Haag
De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België groeperen verschillende in Brussel gevestigde musea. Adres: Museumstraat 9, B – 1000 Brussel, België